Қазақ хандығының құрылғанына биыл 550 жыл толады. Президент Нұрсұлтан Назарбаев бұл тарихи датаны айрықша атап өтетінімізді айтқан болатын.

       Бүкіл ғалымдар Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» атты еңбегіне сүйене отырып, бір тұжырымға келді. Осыған сәйкес, 1465 жыл - Қазақ хандығының алғаш құрылған кезі деп бекітілді. Қазақ хандығының тарихы Керей мен Жәнібек алғашқы хандық құрған кезден басталады. Тарихқа үңілетін болсақ Қазақ хандығының құрылуы Қазақстан территориясында XIV- XV ғ. болып өткен әлеуметтік –экономикалық және этникалық – саяси процестердің заңды қорытындысы болды. Тарихи әдебиетте В.В.Вельяминов-Зерновтан бастап , Шығыс-Дешті Қыпшақтың көшпелі тайпаларының 1 бөлігін Жошы ұрпағы Керей мен Жәнібектің басшылығымен Шу мен Талас өзендерінің жазығына көшуі Қазақ хандығы құрылуының басталуы болды деген пікір бар.

     Қазақ хандығының құрылуы қазақ халқының тарихындағы төтенше маңызды оқиға болды. Ол ұлан – байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын біріктуде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші роль атқарды. 1456 жылы Керей мен Жәнібек ханның Әбілқайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен қазақ тайпаларын бастап Шығыс Дешті – қыпшақтан батыс Жетісу жеріне қоңыс аударуы қазақ хандығының құрылуына мұрындық болған маңызды тарихи оқиға болған еді. Бұл оқиғанның мән-жайы мынадай болатын: 1428 жылы Ақ Орданың ақырғы ханы Барақ ішкі феодалдық қырқыста қаза болған соң, Ақ Орда мемлекеті ыдырап, ұсақ феодалдық иеліктерге бөлінгенде өкімет үшін өзара қырқыс үдей түсті. Бұрынғы Ақ Орданың орнына Әбілхайыр құрған «көшпелі өзбектер» мемлекеті пайда болды. Осы мемлекеттің территориясы XV ғ. орта шенінде Сырдариядан Сібір хандығына дейінгі Ұлан байтақ жерді алып жатты. Алайда бұл мемлекеттің ішіндегі өкімет үшін күрес бір сәтте толастаған жоқ. Әбілхайыр хан өзінің саяси душпандарын-Жошы әулетінен шыққан сұлтандарды қудалауын тоқтатпады. Өкімет үшін күрес барысында Дешті – Қыпшақтан өздерін қолдайтын жеткілікті күш таба алмаған Ұрыс ханның шөберелері-Керей мен Жәнібек XV ғ. 50 жылдары орта шенінде қарамағандағы ауылдарымен Шу өзенінің бойына көшіп кетуге мәжбүр болды. Осы оқиғалар жөнінде Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің “Тарихи -Рашиди” атты шығармасында былай деп жазады: «Ол кезде Дешті-қыпшақ Әбілхайыр хан биледі және Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Керей мен Жәнібек Моғолстанға көшіп барады. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Мағолстанның батыс жағындағы Шу мен Қозыбас аймақтарың берді. Олар барып орналасқан соң, Әбілхайыр (1468 ж.) дүние салды да, Өзбек ұлысының щаңырағы шайқалды. Ірі –ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей мен Жәнібекке көшіп кетті. Сүйтіп олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Оларды өзбектер- «қазақтар» деп атады. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465-1466 жж.) билей бастады» . Сөйтіп, 1465-1466 жылдыры Шу мен Талас өзендерінің алқабында Қазақ мемлекетінің негізін салған дербес қазақ хандығы құрылды. Осы территорияға деректемелерде тұңғыш рет «Қазақстан» деген атау қолданыла бастады.

 

Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған ресми сайт 

«Қазақ мемлекеттігі - Мәңгілік Ел» Ұсыныстық әдебиеттер тізімі 

«Неразрывна связь времен» Рекомендательный указатель литературы

                    Қазақ хандығының 550 жылдығына орай жасалған виртуалды кітап көрмесі

 

Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған іс-шаралар

р/с

Іс-шара атауы

Өткізілу түрі

Уақыты

Жауапты

1

«Қазақ мемлекеттілігінің шежірешісі»

әдеби тарихи кеш

07.08.2015

№9 үлгілі кітапхана-филиалы

2

«Ұлытауда – ұлықталған ұлы тарих»

тарихи әдеби композиция

24.09.2015

С.Сейфуллин атындағы кітапхана

3

«Қазақ хандығының төрт ғасырлық шежіресі»

тарихи сұхбат

22.11.2015

№5 үлгілі кітапхана-филиалы

4

«Тарихтың түп қазығы – Қазақ хандығы»

тарихи танымдық кеш

11.12.2015

М.Әуезов атындағы кітапхана-филиалы

 

 

Пікір білдірді (0) Қаралды: 608